اهمیت مشاوره اسلامی
در این مقاله درخصوص اهمیت مشاوره اسلامی یا مشاوره با رویکرد اسلامی کمی توضیح خواهم داد.
✅ اهمیت مشاوره اسلامی : مقدمه
با غلبه دیدگاه روانتحلیلگری و رفتارنگری که به طور عمده بر مکاتب فلسفی مادینگر، مارکسیسم و داروینیسم مبتنی بودند، توجه به مذهب توسط روانشناسان نوعی کار غیرعلمی تلقی میشد، اما درعینحال و بهرغم موضعگیریهای ملحدانه برخی روانشناسانِ بزرگِ مکاتبِ مختلف، یونگ و برخی روانشناسان هستینگر، مانند فرانکل (۱۹۶۲) توجه به سازههای مذهبی و معنوی را مدّنظر قرار دادند. شاید اثر هالهای روانشناسان بزرگی همچون فروید، اسکینر و الیس که بین مذهب و سلامت روانی نوعی همبستگی منفی قائل بودند، رغبت روانشناسان بالینی را برای مطالعهٔ مذهب در آن دههها کاهش داده بود.
اما در دهه ۱۹۸۰ زمانۀ فرضهای منفی دربارۀ مذهب به سرآمد و مذهب در بسیاری از حوزههای روانشناسی بهخصوص زمینههای کاربردی موردتوجه قرار گرفت. آلن برجین اعتبار مطالعات روانشناسان دربارهٔ مذهب را که سالیان متمادی مبنای قضاوت قرار گرفته بود، زیر سؤال برد و از نظر روانشناختی سوگیری آنها را نشان داد. جونز تلاش کرد تا مذهب را با رواندرمانگری تلفیق کند و توفیق او زمینه را برای توجه به این موضوع جلب کرد.
در نهایت دهه اول قرن ۲۱ را باید دوران گشودگی نسبت به مذهب و مطالعات مذهبی تلقی کنیم؛ چرا که روزبهروز شاهد گسترش علاقه نسبت به مذهب و معنویت در حوزههای مختلف رواندرمانگری هستیم. اما ذکر این نکته نیز لازم است که اصل رواندرمانگری و مشاوره هنوز به طور شایسته در ایران از جایگاه مطلوبی برخوردار نیست و شاید ورود روانشناسان به عرصههای فرهنگی و مذهبی گشایش معناداری در این زمینه ایجاد کند.
فرهنگ در شیوه ادراک افراد تأثیر میگذارد و درمانهای هماهنگ بافرهنگ به دلیل هماهنگی بیشتر با مراجع میتواند از اثربخشی بیشتری برخوردار باشد و مراجعان مذهبی با اعتماد بیشتری مداخلات همسو بافرهنگ را میپذیرند. از جمله دلایلی که اهمیت مذهب در مشاوره را مشخص میکند:
✅ اهمیت مشاوره اسلامی : 1) توجه به بعد اصیل انسان
برخی از متقدمان روانشناسی همچون ویلیام جیمز و کارل یونگ به اهمیت مذهب و معنویت در زندگی انسان توجه داشتهاند و بعد از آنها برخی از نظامهای روانشناختی از جمله آدلرینگرها و هستینگران اهمیت بعد معنوی و نیازهای وجودی انسان را برجسته کردهاند.
پارگامنت معنویت را بخش فرا معمولی و فوقالعاده زندگی عادی افراد میداند. او معتقد است که از لحظهٔ تولد تا مرگ، معنویت مانیفست نقاط عطف زندگی ماست و راز و عمق لحظههای حساس و اساسی را آشکار میسازد.
معنویت در بحرانها، در تلاش و ستیز برای فهم امور بهظاهر غیرقابلفهم و برای مدیریت امور بهظاهر غیرقابلکنترل درهمتنیده است. معنویت در شیوهٔ تفکر ما، مدیریت عاطفی و احساسی ما، روشهایی که عمل میکنیم، روشهایی که با دیگران رابطه برقرار میکنیم ظاهر میشود. بُعد معنوی در احساس فقدانها همچون احساس پوچی، سؤال دربارهٔ معنا و هدف، احساس بیگانگی و رهاشدگی، فریاد علیه بیعدالتی و بیانصافی حضور برجستهای دارد. در اسلام پرورش انسان در این بعد تا سر حد رسیدن به قرب الهی، هدف خلقت انسان است. بعد مادی و دنیوی زمینهساز این تحول است و بیتوجهی به نیازهای معنوی، خسران اساسی انسان را در بر دارد.
✅ اهمیت مشاوره با رویکرد اسلامی : 2) شاخصهای درمانگرانه
مکانیزمهای ایجاد اختلال در روانشناسی مرضی به عوامل مختلفی نسبت داده میشود، بهعنوان نمونه، روانتحلیلگران به تعارضهای بینپایگاهی، راجرزیها به عدم توجه غیرمشروط و ایجاد شرایط ارزشی، هستینگرها به فقدان معنای زندگی، آدلرینگرها به سبک زندگی ناکارآمد و ایجاد عقدهٔ حقارت، گشتالتیها به عدم انسجام ذهن در اینجا و اکنون، رفتارینگرها به یادگیریهای غلط تفکّر و درمانهای زیستی به عوامل بیولوژیک برای تبیین اختلالات روانی میپردازند.
اما رویکرد اسلامی علاوه بر قبول بسیاری از مکانیزمها و فنون اکتشاف شده در سایر نظریهها، واجد مکانیزمها و عواملی منحصربهفرد برای تبیین آسیبشناسی، درمان و پیشگیری است. عواملی همچون: وحدت دهی، فراروی، خود نظمجویی، درونیسازی و استحکام.
اهمیت مشاوره اسلامی، وحدتدهی: ازدستدادن انسجام شخصیت از نشانههای بارز اختلال روانی است، یکی از مکانیزمهای اساسی مذهب ایجاد وحدت و انسجام بین حوزههای مختلف نظام روانی انسان است؛ انسانی که خدا را در محور هستی میبیند همه نیروهای روانی – جسمیاش پیرامون او منسجم میشوند.
اهمیت مشاوره اسلامی، فراروی: فراروی همان متعالیسازی اعمال و انگیزههاست. فراروی امکان ارضای نیازهای معنوی و تعالیجویانه انسان را فراهم میکند. از جمله مکانیزمهای فرعی فراروی میتوان به معنادهی اشاره کرد. معنادهی، یک فرایند شناختی است که فرد تلاش میکند تا براساس آن، پایگاهی قوی و یقینی در ذهن خویش برای تحلیل اعمال و انگیزههای خود، ایجاد کند. چنین تحلیلی صرفاً با وجود یک پایگاه افولناپذیر امکانپذیر است (اشاره به آیه ۷۶ سورهٔ مبارکهٔ انعام) بنابراین مذهب نوعی معنادهی تام ارائه میکند در حالی که معنادهی سایر مکاتب ناتمام است. اگر انسان بداند که دنیا برای او خلق شده و او برای آخرت، با نگرشی متفاوت به امور دنیا مینگرد.
اهمیت مشاوره اسلامی، خود نظمجویی: در بیشتر اختلالات روانی، خود نظمجویی افراد دچار مشکل میشود مذهب با ایجاد ساختهای ایمانی و طراحی فعالیتهای عبادی زندگی پیروان خود را نظم میبخشد سازماندهی ذهنی، رفتاری و عاطفی افراد زمینه را برای سلامت آنها فراهم میکند.
اهمیت مشاوره اسلامی، درونیسازی: درونیسازی آموزههای عملی و نظری درمانگر از مهمترین دغدغههای او بهحساب میآید اسلام به دلیل فطریبودن احکام و آموزههایش، پذیرش درونی زیادی در پیروان خود دارد. در واقع مراجع متدین راهنماییهایی را که مستند به اسلام باشند را راحتتر میپذیرند.
اهمیت مشاوره اسلامی، استحکام: ماندگاری نتایج درمان از جمله مشکلاتی است که امروزه بسیاری از پژوهشها با آن مواجه هستند و این در حالی است که مذهب تغییرات پایدار رفتاری ایجاد میکند
در نهایت باید گفت: در درمان و مشاوره با رویکرد اسلامی، خداوند متعال محور همه فعالیتهاست و سوقدادن مشاوره به سمت رابطه و گفتگو با خداوند وجه تمایز این نوع درمانگری است و درعینحال مکانیزم هستهای آن برای درمان، تحریک عقلانی است، بهنحویکه بهکارگیری هر فنی در صورتی به اهداف درمان کمک میکند که به عقلانیت مراجع کمک کند.
💟 مکتب روانشناسی اسلامی
اکنون که به پایان مقالهٔ اهمیت مشاوره اسلامی رسیدیم، خالیازلطف نیست که بگویم اگر دوست دارید در مورد روانشناسی اسلامی بیشتر بدانید، مقالهای را که در خصوص چرایی مکتب روانشناسی اسلامی نوشتهام حتماً مطالعه کنید:
برای مطالعه مقاله مکتب روانشناسی اسلامی کلیک کنید
پینوشت: مکانیزم شرایطی است که بین فنون، رفتار مراجع و تلاشهای مشاور تعامل برقرار میکند تا مشاوره به اهداف خود نزدیک شود. فنون، روشها و قواعدی است که درمانگر بر اساس چارچوب نظری و نیاز مراجع و مبتنی بر اصول درمان بهمنظور رسیدن به اهداف درمانی استفاده میکند.
منبع: جانبزرگی، مسعود؛ غروی، سید محمد.(1395). اصول رواندرمانگری و مشاوره با رویکرد اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
